Soomaaliya uma baahna khudbado kale oo waddaniyad lagu ammaano. Dadku sannado badan ayay dhegaysanayeen ballanqaadyo, iyagoo arkayay xukuumado is beddelaya, isbahaysiyo burburaya iyo masuuliyiin kursi ka taga oo mar kale xilal cusub kula soo noqda. Muwaadinka caadiga ahse wuxuu weli su'aal ka qabaa amniga, waxbarashada, caafimaadka, shaqada iyo in hay'ad dowladeed si sharaf leh ula dhaqanto marka uu albaabkeeda garaaco.
Waa caddaalad in la qiro in dalka uu horumar ka sameeyay dib-u-dhiska hay'adaha qaarkood iyo xiriirka dibadda, inkastoo ay jiraan caqabado amni iyo siyaasadeed. Laakiin horumarkaas la qiray ma baabi'inayo su'aasha adag: maxay nolol maalmeedka dad badan uga fog tahay sawirka horumar iyo xasillooni ee lagu soo bandhigo khudbadaha?
Siyaasaddu ma aha tartan kuraas lagu hanto. Safaaradduna ma aha abaalmarin la siiyo qofkii dhinac siyaasadeed taageeray. Xilka dawladdu waa masuuliyad, qofka hayaana waa inuu aqbalaa in la weydiiyo: Maxaad qabatay? Sidee lacagta loo adeegsaday? Yaad u adeegaysay?
Dawlad ay siyaasadda ku muransan tahay
Mararka qaar murannada u dhexeeya dowladda federaalka, mucaaradka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada ayaa hadheeya arrimaha ay dadku maalin kasta la nool yihiin. Waxaa laga doodayaa jadwallo, awood-qaybsi iyo isbahaysiyo, halka ilmo dugsi u baahan aanu sugi karin in laga heshiiyo dastuurka, bukaan daawo u baahanina aanu sugi karin inta siyaasiyiintu heshiinayaan.
Si kastaba ha ahaatee, in dhammaan guuldarrooyinka dhinac keliya lagu eedeeyo ma aha falanqayn dhab ah. Dowladda waxaa lagula xisaabtamayaa go'aannadeeda iyo maamulkeeda; mucaaradkana waxaa laga rabaa inuu keeno xalal la taaban karo oo uu kormeero siyaasadda isaga oo aan khilaafka u beddelin colaad ka dhan ah hay'adaha qaranka. Dowlad-goboleedyaduna waa inay adeegyada dadweynaha iyo wada-shaqaynta hay'adaha guud masuuliyad iska saaraan. Muwaadinku ma noqon karo la haystaha tartankooda.
Safiirka: wakiil qaran mise qof mudnaan gaar ah leh?
Su'aaluhu way sii culus yihiin marka la eego matalaadda Soomaaliya ee dibadda. Sidee loo xulaa madaxda diblomaasiyadda? Waa maxay shuruudaha aqooneed iyo waayo-aragnimo? Yaa qiimeeya shaqada safaarad ka dib markii calanka la taago oo xafladda furitaanku dhammaato?
Qodobka 3aad ee Heshiiska Vienna ee Xiriirka Diblomaasiyadda ee 1961 wuxuu tilmaamayaa shaqooyinka safaaradda: matalaadda dalka, ilaalinta danaha dowladda iyo muwaadiniinta, wada-xaajoodka, iyo horumarinta xiriirrada dhaqaale, dhaqan iyo cilmiyeed. Soomaaliya waxay heshiiska ku biirtay 29 Maarso 1968. Shaqooyinkan aad bay uga ballaaran yihiin ka qaybgalka munaasabadaha iyo sawirrada rasmiga ah.
Safiirku ma matalo shakhsiyadda madaxweynaha, xukuumad aan weligeed jiri doonin ama koox siyaasadeed. Wuxuu matalaa dowladda Soomaaliyeed iyo danaheeda, oo ay ku jiraan danaha muwaadiniinta ka aragti duwan xukuumadda jirta. Sidaas awgeed waa inay dadku helaan hab cad oo ay ku qiimeeyaan adeegyada qunsuliyadda, ku gudbiyaan cabashooyinka, kuna ogaadaan khidmadaha iyo habraacyada.
Muwaadinka waxaa kale oo uu xaq u leeyahay inuu su'aal ka keeno hadallada masuuliyiinta dalka ku metela dibadda. Haddii la caddeeyo in diblomaasi si cad u inkiray xiriirka uu la leeyahay dalka uu matalo ama uu ka hor yimid waajibaadkiisa rasmiga ah, arrintaasi waxay u baahan tahay sharaxaad ka timaadda Wasaaradda Arrimaha Dibadda. Hase yeeshee, dhaleecaynta xukuumaddu ma aha diidmada dalka; khilaafka siyaasadeedna qofka kama qaado Soomaalinimadiisa.
Maxay baaritaannada rasmiga ahi ka sheegeen safaaradaha?
Halkan su'aalaha waxaan uga gudbaynaa dukumenti qof walba akhrisan karo. Sebtembar 2023, Xafiiska Hantidhawrka Guud ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya wuxuu soo saaray warbixin gaar ah oo ku saabsan hawlihii safaaradaha Soomaaliya ee Kenya, Turkiga iyo Jarmalka ee sannad-maaliyadeedka 2022.
Soo koobidda rasmiga ah ee xafiisku waxay xustay dakhli ku dhow saddex milyan oo doolar oo ay safaaradaha la baaray ururiyeen, kaas oo aan lagu shubin koontada mideysan ee khasnadda dowladda. Waxa kale oo la diiwaangeliyay dakhli lacago caddaan ah lagu qaaday iyadoo hufnaanta iyo kormeerku xaddidan yihiin, daciifnimo ku saabsan qorshaynta maaliyadda iyo xaalado shaqaaleysiin ah oo aan buuxin shuruudaha adeegga dibadda sida baaritaanku sheegay.
Kuwani waa natiijooyin hantidhawr oo ku saabsan waqti cayiman; kaligoodna ma caddaynayaan in safiir gaar ahi lacag xaday ama in khaladaadku maanta sii socdaan. Fahamka habraacyada qaar wuxuu u baahan karaa in la akhriyo jawaabihii hay'adaha ay khusayso iyo xaaladaha maamul ee safaaradaha. Si kastaba, warbixintu waxay dowladda iyo baarlamaanka hor dhigaysaa su'aal xaq ah: maxaa laga qabtay talooyinkii hantidhawrka, sideese loo saxay wixii la ogaaday?
Hufnaantu kuma eka in warbixin la soo saaro. Waxaa muhiim ah in la muujiyo waxa is beddelay warbixinta ka dib. Maxayse taraysaa talo hantidhawr oo aan laga daba tegin?
Marka diblomaasiyadda iyo dillaalnimadu isku qasmaan
Waxaa jira kala duwanaansho weyn oo u dhexeeya diblomaasiyadda dhaqaale iyo ganacsi shakhsi ah. Safaaraddu waxay xaq u leedahay inay furto suuqyo, dhiirrigeliso maalgashi oo ay isku xirto hay'ado iyo shirkado si sharci ah. Laakiin in awoodda diblomaasiyadeed loo adeegsado komishan shaqsi ah ama dan gaar ah, haddii la xaqiijiyo, waa arrin gebi ahaanba ka duwan.
Qodobka 42aad ee Heshiiska Vienna wuxuu diblomaasiga ka mamnuucayaa inuu dalka martida loo yahay ka sameeyo hawl ganacsi ama xirfadeed oo ujeeddadeedu tahay faa'iido shaqsi ah. Safaaraddu ma noqon karto shabakad xiriirro gaar ah oo masuulka iyo dadka isaga u dhow ay ka macaashaan.
Laakiin masuul in 'dillaal' lagu tilmaamo ma aha inay ku salaysnaato xan ama colaad siyaasadeed. Eedaymaha ku saabsan komishanno ama dano maaliyadeed waxay u baahan yihiin qandaraasyo, caddeyn lacag-bixin, markhaatiyo la xaqiijin karo iyo baaritaan madax-bannaan, iyadoo qofka la eedeeyay fursad loo siinayo inuu jawaabo. Caddaalad ma aha in khaladaadka la qariyo; sidoo kale caddaalad ma aha in qofka la xukumo ka hor inta aan la helin caddayn.
Su'aalaha mudan in la weydiiyo waa: Ma jiraan habraacyo lagu shaaciyo isku dhaca danaha? Ma la kala saaraa taageerada ganacsiga ee rasmiga ah iyo ganacsiga gaarka ah ee shaqaalaha? Yaa qaabila cabashada muwaadin ama maalgeliyaha laga codsado lacag aan ku jirin khidmadaha rasmiga ah?
Aqoonta iyo kartida ha ka horraystaan xiriirka siyaasadeed
Dalna ma dhisi karo adeeg dibadeed oo tayo leh haddii aqoonta iyo waayo-aragnimada la iska indho tiro. Dibloomaasiyaddu waxay u baahan tahay dad aqoon u leh sharciga, fahmaya dhaqaalaha dalka martida loo yahay, wada-xaajood samayn kara, una adeegi kara muwaadiniinta si ixtiraam leh.
Marka hay'ad kormeer ay sheegto in shaqaaleysiin qaarkeed aanay buuxin shuruudihii loogu talagalay, jawaabtu ma aha in siyaasiyiintu is eedeeyaan. Waa in shuruudaha si cad loo daabaco, si siman loo dabaqo, lana cabbiro waxqabadka qof kasta.
Arrintani kuma koobna safaaradaha. Hay'ad kasta oo kartida iyo aqoonta ka hormarisa xiriirrada gaarka ah waxay wiiqaysaa kalsoonida dhallinyarada ee waxbarashada iyo dadaalka.
Musuqmaasuqa laguma daweeyo hal-ku-dhegyo
Tusmada Aragtiyaha Musuqmaasuqa ee 2025 ee Transparency International, Soomaaliya waxay heshay sagaal dhibcood oo ka mid ah boqol. Tusmadani waxay cabbirtaa aragtida ku saabsan musuqmaasuqa waaxda dadweynaha; ma aha xukun maxkamadeed oo lagu eedeeyo masuul kasta. Hase yeeshee, waxay muujinaysaa baaxadda caqabadda hufnaanta iyo kalsoonida hay'adaha.
Shirar iyo bayaanno keliya kuma filna. Waxaa loo baahan yahay miisaaniyado la shaaciyo, khidmadaha adeegga oo cad, qandaraasyo la hubin karo, hantidhawr madax-bannaan iyo maxkamado awood u leh inay qof kasta la xisaabtamaan. Sharcigu waa inuu qof walba quseeyo.
Yaan u qoraynaa?
Maqaalkani ma aha mid difaacaya dowladda ama u adeegaya mucaaradka. Waa baaq ku saabsan dood furan oo muwaadin, masuul, saxafi iyo cilmi-baare ay uga qayb qaadan karaan dukumenti iyo dood macquul ah, ee aan ku dhisnayn cay iyo eedayn aan sal lahayn.
Soomaaliya waxaa jooga shaqaale iyo diblomaasiyiin si daacad ah u shaqeeya, dhallinyaro iyo ganacsato aan rabin wax ka badan fursad caddaalad ah. In dhammaan dadkaas la wada eedeeyo waa dulmi. Hase yeeshee, in khaladaadka la qariyo sidoo kale waxay dhaawacaysaa kalsoonida. Waxaa loo baahan yahay kormeer iyo adeeg wanaagsan, ma aha in hay'ad walba lagu xukumo hal eed.
Dalkeennu uma baahna masuul si qurux badan magaca Soomaaliya ugu hadla oo keliya; wuxuu u baahan yahay hay'ado ka dhigaya u adeegidda qaranka waajib la cabbiri karo. Qofka Soomaaliya metela waa inuu u adeego; qofka lacagteeda maamula waa inuu sharxaa meesha ay martay; qofka xilka hayaana waa inuu aqbalaa isla xisaabtan.
Soomaaliya ma aha shirkad gaar loo leeyahay. Safaaradna ma aha xafiis dillaalnimo. Qaranku wuu ka weyn yahay qof kasta oo maanta xil haya.
Ilaha iyo tixraacyada
Xafiiska Hantidhawrka Guud ee Soomaaliya, warbixinno gaar ah oo ku saabsan safaaradaha Kenya, Turkiga iyo Jarmalka, sannad-maaliyadeedka 2022: https://oag.gov.so/special-audit-reports/
Soo koobidda rasmiga ah ee natiijooyinka hantidhawrka: https://oag.gov.so/wp-content/uploads/2022/01/Summary%202023.pdf
Qaramada Midoobay, Heshiiska Vienna ee Xiriirka Diblomaasiyadda (1961), qodobbada 3 iyo 42: https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/9_1_1961.pdf
Diiwaanka Qaramada Midoobay ee ku biiritaanka Soomaaliya, 29 Maarso 1968: https://treaties.un.org/Pages/showActionDetails.aspx?clang=_en&objid=080000028017882d
Transparency International, Tusmada Aragtiyaha Musuqmaasuqa 2025: https://www.transparency.org/en/cpi/2025
Fiiro gaar ah: Kani waa maqaal aragti iyo falanqayn. Natiijooyinka hantidhawrka ee la soo xigtay waxay khuseeyaan sannad-maaliyadeedka 2022; waxay ka duwan yihiin eedayn shakhsiyeed oo ay maxkamad xaqiijisay.